Soorten vulkanen: schild, strato, sintelkegel en meer

Alle soorten vulkanen op een rij

Geologen delen vulkanen vooral in naar vorm en opbouw. Die vorm vertelt je meteen iets over het magma. Dun, vloeibaar basalt met weinig silica stroomt ver weg en vormt brede schilden of lange lavavelden. Taai magma met veel silica (andesiet, daciet, ryoliet) blijft dicht bij de opening liggen en bouwt steile kegels en koepels, of ontploft. Hoe dat precies werkt, lees je in Vulkanologie 101.

Schildvulkanen

Een schildvulkaan is opgebouwd uit duizenden dunne lagen basaltlava die heel ver kunnen stromen voordat ze stollen. Zo ontstaat een enorme, platte koepel met hellingen van vaak maar een paar graden. Van bovenaf lijkt hij op een schild van een krijger dat op de grond ligt, vandaar de naam. Schildvulkanen vind je vooral boven hotspots en bij riftzones.

De Mauna Loa op Hawaï is de grootste actieve vulkaan ter wereld: gemeten vanaf de zeebodem is hij zo'n 9 km hoog, en hij is zo zwaar dat de oceaanbodem eronder is ingezakt. Zijn buurman Kīlauea is een van de actiefste vulkanen op aarde. Bij de uitbarsting van 2018 verwoestte de lava meer dan 700 huizen. Rustige lava is dus niet levensgevaarlijk als je wegloopt, maar wel heel verwoestend.

Stratovulkanen (samengestelde vulkanen)

Teken je een vulkaan, dan teken je waarschijnlijk een stratovulkaan: een hoge, steile, mooie kegel. Hij bestaat uit om en om lagen (strata) lava, as en puin. Daarom heet hij ook samengestelde vulkaan of kegelvulkaan. De meeste stratovulkanen liggen boven subductiezones, zoals rond de Pacifische Ring of Fire. Hun taaie magma houdt veel gas vast.

Dat maakt ze tot de gevaarlijkste veelvoorkomende soort. De Fuji in Japan barstte voor het laatst uit in 1707. De Vesuvius begroef Pompeii en Herculaneum in 79 na Christus en was voor het laatst actief in 1944. Mount St. Helens verloor bij de zijwaartse explosie van 1980 zo'n 400 meter van zijn top. De Etna op Sicilië is een grote, ingewikkeld opgebouwde stratovulkaan die heel vaak uitbarst, meestal met lavafonteinen en lavastromen. Meer over de soorten uitbarstingen lees je bij eruptietypes.

Sintelkegels (slakkenkegels)

Een sintelkegel, ook wel slakkenkegel genoemd, is de eenvoudigste vulkaan die er is. Uit één opening worden brokjes lava vol gasbelletjes de lucht in geslingerd. Ze vallen rondom de opening neer en vormen een steile hoop. Sintelkegels zijn meestal maar een paar honderd meter hoog, barsten vaak maar één keer uit en liggen vaak in groepjes op de flanken van grotere vulkanen.

Het beroemdste voorbeeld is Parícutin in Mexico. In februari 1943 opende de grond zich midden in de maïsakker van een boer. De vulkaan groeide tot 424 meter en stopte in 1952. Wetenschappers konden zo het hele leven van een vulkaan volgen, van geboorte tot einde.

Lavakoepels

Is lava zo taai dat ze nauwelijks kan stromen, dan stapelt ze zich op boven de opening tot een lavakoepel. Zo'n koepel groeit langzaam, maar de steile zijkanten kunnen afbrokkelen en pyroclastische stromen veroorzaken: gloeiend hete lawines van gas, as en blokken. Bij de Unzen in Japan groeide tussen 1990 en 1995 zo'n koepel. Op 3 juni 1991 kwamen daardoor 43 mensen om, onder wie de vulkanologen Katia en Maurice Krafft en Harry Glicken. In de krater van Mount St. Helens groeiden nieuwe koepels in 1980–1986 en 2004–2008.

Caldera's

Een caldera is een groot, ketelvormig bekken. Het ontstaat als de magmakamer bij een enorme uitbarsting zo snel leegraakt dat het dak erboven instort. Caldera's kunnen tientallen kilometers breed zijn en lopen later vaak vol met een meer of met zeewater.

• Yellowstone (VS): de laatste calderavormende uitbarsting was zo'n 631.000 jaar geleden.
• Campi Flegrei (Italië): een onrustige caldera onder de buitenwijken van Napels, waar de bodem al tientallen jaren omhoog en omlaag beweegt (bradyseisme).
• Santorini (Griekenland): de Minoïsche uitbarsting in de Bronstijd gaf het eiland zijn ringvorm rond een volgelopen caldera.
• Krakatau (Indonesië): in 1883 stortte het eiland in en veroorzaakten tsunami's ongeveer 36.000 doden. Sinds 1927 groeit Anak Krakatau ("kind van Krakatau") in de caldera.

Spleetvulkanen

Niet elke uitbarsting komt uit een krater. Bij een spleetvulkaan (spleeteruptie) komt basaltlava naar buiten langs een lange scheur in de grond, vaak als een "vuurgordijn" van lavafonteinen. Er ontstaat dan geen hoge berg, maar een rij kleine kraters en lage ruggen. Miljoenen jaren van zulke uitbarstingen vormden reusachtige vloedbasalten, zoals de Deccan Traps in India.

IJsland, dat op de Mid-Atlantische Rug ligt, is de plek om ze te zien. De Laki-spleet (1783–1784) was acht maanden actief. Door de giftige gassen en de hongersnood die volgde stierf ongeveer een vijfde van de IJslandse bevolking, en ook in Nederland en België was het die zomer opvallend nevelig. Sinds december 2023 barst de kraterrij Sundhnúkur op het schiereiland Reykjanes steeds opnieuw uit, vlak bij het stadje Grindavík.

Onderzeese vulkanen en zeebergen

Het meeste vulkanisme op aarde zie je niet: het gebeurt onder water, langs de mid-oceanische ruggen waar nieuwe oceaankorst ontstaat. Door de enorme waterdruk stroomt de lava daar rustig naar buiten als ronde kussenlava. Een losse vulkaan op de oceaanbodem heet een zeeberg (seamount).

De Axial Seamount, zo'n 480 km voor de kust van Oregon, is een van de best bewaakte vulkanen ter wereld en barstte uit in 1998, 2011 en 2015. Omdat hij ongeveer 1,4 km diep en ver van land ligt, noemt de USGS een uitbarsting daar vooral spannend voor de wetenschap en niet gevaarlijk voor mensen. In ondiep water ligt dat anders: de uitbarsting van Hunga Tonga–Hunga Ha'apai op 15 januari 2022 blies een aspluim tot in de mesosfeer, stuurde een drukgolf rond de hele aarde en veroorzaakte een tsunami in de hele Grote Oceaan.

Vulkanen onder het ijs (subglaciale vulkanen)

Barst een vulkaan uit onder een gletsjer, dan smelt er enorm veel ijs. Dat smeltwater kan plotseling naar buiten breken als een vloedgolf, in IJsland een jökulhlaup genoemd. Doordat magma en water elkaar raken, spat de lava uiteen in heel fijne as. Lange uitbarstingen onder dik landijs vormen steile tafelbergen (tuya's), zoals de Herðubreið in IJsland.

Grímsvötn, onder de ijskap Vatnajökull, is de vulkaan die in IJsland het vaakst uitbarst. De uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010 was niet eens zo groot, maar de fijne as legde het vliegverkeer boven Europa ongeveer een week grotendeels stil, ook op Schiphol en Zaventem.

Maren en tufringen

Een maar ontstaat als opstijgend magma grondwater raakt. Het water verandert in een flits in stoom en er volgen hevige stoomexplosies. Die slaan een brede, ondiepe krater uit die dieper ligt dan het land eromheen, met een lage rand van puin. Vaak loopt zo'n krater later vol tot een rond meer. Een tufring lijkt erop, maar heeft een iets hogere rand van verkitte as (tuf).

Voor Nederlanders en Vlamingen liggen de mooiste voorbeelden om de hoek: de Eifelmaren in Duitsland, zoals het Pulvermaar en de drie Dauner Maren. De Eifel barstte ongeveer 11.000 jaar geleden voor het laatst uit en geldt nog als mogelijk actief. Meer daarover lees je bij vulkanen in Europa.

Supervulkanen

Een supervulkaan is geen officiële vorm. Het is een populaire naam voor een vulkaan die minstens één uitbarsting met VEI 8 heeft gehad, de hoogste stap op de Vulkanische Explosiviteitsindex. Daarbij komt meer dan 1.000 km³ materiaal vrij. Bijna alle supervulkanen zijn grote caldera's, zoals Yellowstone, Toba in Indonesië (ongeveer 74.000 jaar geleden) en Taupō in Nieuw-Zeeland (ongeveer 26.500 jaar geleden). Zulke uitbarstingen zijn extreem zeldzaam; meestal gebeurt er bij deze systemen veel minder: kleine uitbarstingen, aardbevingen en bodembeweging.

Geen echte vulkanen: moddervulkanen en zandvulkanen

Sommige dingen lijken op een vulkaan, maar er komt geen magma aan te pas.

• Moddervulkanen ontstaan waar gas (vaak methaan) en water onder druk modder door de bodem omhoog duwen. Ze kunnen kegels bouwen en het gas kan zelfs vlam vatten, maar de modder is meestal koud. In Azerbeidzjan liggen er honderden; de moddervulkaan Lusi op Java spuit al sinds 2006.
• Een zandvulkaan is een klein kegeltje zand met een gaatje in het midden. Het ontstaat als water onder druk door een zandlaag omhoog wordt geperst en zand meeneemt. Bij een aardbeving kan nat zand plotseling zijn stevigheid verliezen en zich gedragen als een vloeistof; dat heet verweking of liquefactie. Na de aardbevingen in Christchurch (Nieuw-Zeeland) in 2010–2011 stonden hele straten vol zandvulkaantjes.

Je hoeft niet ver te reizen om een zandvulkaan te zien. Bij hoogwater kan water onder een rivierdijk door sijpelen en achter de dijk als wel omhoogkomen. Neemt dat water zand mee (een zandmeevoerende wel), dan ontstaat een zandvulkaantje, en dat is voor dijkwachters een serieus alarmsignaal. Op het strand zie je bij eb soms piepkleine zandvulkaantjes, waar water en lucht uit het natte zand ontsnappen. Leuk om te onderzoeken voor een werkstuk: het principe is hetzelfde, alleen veel kleiner.

Actief, slapend of uitgedoofd?

Je kunt vulkanen ook indelen naar activiteit. Die woorden zijn minder strak dan veel schoolboeken doen lijken:

• Actief: barst nu uit of vertoont onrust, of is volgens het Smithsonian Global Volcanism Program uitgebarsten in het Holoceen (grofweg de laatste 10.000 tot 12.000 jaar).
• Slapend: nu rustig, maar kan in de toekomst weer uitbarsten.
• Uitgedoofd: zal naar verwachting nooit meer uitbarsten, zoals Arthur's Seat in Edinburgh.

Het probleem: "slapend" heeft geen vaste grens, en vulkanen kunnen eeuwenlang slapen. De Pinatubo op de Filipijnen had zo'n 500 jaar geen bekende uitbarsting, tot hij in 1991 een van de grootste uitbarstingen van de twintigste eeuw had. Daarom kijken het Smithsonian en de USGS liever naar uitbarstingen in het Holoceen dan naar het woord "slapend". Bekijk voorbeelden op onze vulkaankaart.

Veelgestelde vragen